The Third Dimension – Le retour des femmes colibris

Le retour des femmes colibris, film, 2022, ca 17,5 minuten

Négritud eis een Franstalige literaire en ideologische beweging die in de jaren dertig van de twintigste eeuw werd gedragen door zwarte intellectuelen, schrijvers en politici. Leden van de stroming voelden zich verbonden door hun gezamenlijke afkomst en afkeer tegen het racisme in het Franse koloniale rijk. Ze ontwikkelden een surrealistische literaire stijl. Binnen de beweging van Négritude zijn mannen als Léopold Senghor, Aimé Césaire en Léon Damas richtinggevend geweest (bron: Wikipedia).

In 1956 organiseerde de aan deze beweging gelieerde boekhandel Présence Africain van boekhandelaar en uitgever Alioune Diop een congres: Het Eerste Internationale Congres van Zwarte Schrijvers en Kunstenaars. Dit congres vond plaats aan de Sorbonne, in het Amphithéatre Descartes. Het congres was een van de belangrijkste bijeenkomsten van zwarte intellectuelen aan het begin van de twintigste eeuw.

Maar in de bestaande geschiedschrijving over deze vierdaagse bijeenkomst zijn vrouwen niet zichtbaar; alsof ze er niet bij zijn geweest. En ook binnen de stroming van Négritude zelf is het aandeel van vrouwen vooralsnog relatief onderbelicht; terwijl vrouwen wel degelijk mede de dynamiek van deze stroming hebben bepaald.

De film Le retour des femmes colibris bekritiseert de vermeende onzichtbaarheid van zwarte vrouwen in de Négritude-beweging en focust daarbij op het genoemde Eerste Internationale Congres van Zwarte Schrijvers en Kunstenaars. Er blijkt namelijk wel degelijk sprake te zijn geweest van inbreng van vrouwen. Het congres is door hen mede georganiseerd maar geen van hen heeft tijdens het congres zelf het podium gekregen. Noch heeft de latere geschiedschrijving recht gedaan aan hun aandeel.

Om de onderbelichte rol van zwarte vrouwen te corrigeren, in dit geval binnen de Négritude-beweging, ensceneert patricia kaersenhout in haar film een fictieve ontmoeting. Een ontmoeting van vijf vrouwen die historisch gezien bij dit congres aanwezig hadden kunnen zijn. Omdat de vrouw in kwestie daadwerkelijk een coördinerende rol heeft gehad, of áchter de schermen aanwezig is geweest of omdat ze verbonden is geweest aan de Négritude-beweging. Het gaat om: Josephine Baker, Suzanne Césaire, Frida Kahlo, Paulette Nardal en Jeanne Nardal.

Kaersenhout heeft er bewust voor gekozen de vrouwen in mannenpakken op te voeren. Halverwege de negentiende eeuw veroorzaakten Amerikaanse vrouwelijke hervormers veel controverse door mannelijke kleding te dragen. Uit angst dat de sociale hervormingen waar ze voor streden overschaduwd zouden worden door hun gedrag stopten ze noodgedwongen met het dragen van herenkleding. Vrouwelijke artiesten konden echter wel mannelijke kleding dragen lang voordat het toelaatbaar was voor de algemene bevolking. Een aantal pakken in de film zijn uitgevoerd in Vliscostof, een verwijzing naar het Nederlandse koloniale verleden.

Tussen de denkers van de Négritudebeweging en het Surrealisme bestonden indertijd vriendschappelijke (en liefdes-) relaties. Beide kringen mengden met elkaar in het intellectuele – en culturele klimaat van het vooroorlogse Parijs.

De hoofdrolspelers:

Josephine Baker (1906-1975) was een danser, performer en activist. Baker was als erelid betrokken bij de organisatie van het Eerste Internationale Congres van Zwarte Schrijvers en Kunstenaars. Hoewel ze vooral haar naam leende aan de manifestatie had dit wel degelijk politieke betekenis. Baker zette zich na de Tweede Wereldoorlog in voor de rechten van Afro-Amerikanen. Zo weigerde ze zelf in gesegregeerde zalen op te treden.

Suzanne Césaire (1916-1966) werd geboren in Martinique, een overzees departement van Frankrijk. Ze was schrijver, docent, onderzoeker, antikoloniaal, feministisch activist en surrealist. Ze was getrouwd met Aimé Césaire, een van de drie oprichters van de Négritude-beweging. Ze was een aanhanger van het Surrealisme en kende André Breton goed.

Paulette Nardal (1896 – 1985), schrijver en journalist. Oprichter van Le Salon de Clamart, een ontmoetingsplaats voor zwarte intellectuelen en de plek waar volgens sommigen de initiële gedachten voor de Négritude-beweging vorm kregen.

Samen met haar zus Jeanne Nardal (1900 – 1993), schrijver en filosoof, heeft zij het theoretische en filosofische fundament heeft gelegd van de Négritude-beweging.

Frida Kahlo (1907-1954), een Mexicaanse surrealistische kunstschilder. Ze wordt vandaag nog steeds gezien als een symbool voor het feminisme. Haar vrijgevochten geest was een toonbeeld voor vrouwen wereldwijd. Eind jaren dertig van de vorige eeuw is Kahlo naar Parijs gereisd en heeft ze gelogeerd bij het echtpaar Breton. Ze was dus, net als Suzanne Césaire, bevriend met kunstenaar en surrealist André Breton. En hoewel er geen hard bewijs is dat Kahlo en Césaire elkaar hebben ontmoet, lijkt dat niet onaannemelijk.